Audyt energetyczny obliczony wyłącznie na podstawie dokumentacji budowlanej i deklaracji właściciela to jak diagnoza lekarska postawiona przez telefon. Może być trafna, jeśli budynek był wiernie zrealizowany zgodnie z projektem i nie przeszedł żadnych niezgłoszonych przeróbek. W Polsce jednak – gdzie większość budynków jednorodzinnych z lat 70., 80. i 90. XX wieku była wznoszona systemem gospodarczym z wielokrotnie modyfikowanymi projektami, a izolacja była układana „na oko” – rozbieżność między obliczeniami z projektu a rzeczywistymi stratami ciepła może wynosić od 20% do nawet 50%.
Badanie termowizyjne kamerą na podczerwień i test szczelności metodą blower door są narzędziami, które zastępują domysły rzeczywistymi pomiarami i radykalnie podnoszą wiarygodność audytu energetycznego.
Czym jest badanie termowizyjne i co ujawnia
Termowizja (badanie kamerą termograficzną, ang. infrared thermography) polega na rejestracji promieniowania podczerwonego emitowanego przez przegrody budowlane i instalacje. Kamera termowizyjna nie mierzy temperatury powietrza – mierzy temperaturę powierzchni, wizualizując rozkład ciepła w postaci mapy barwnej (termogramu). Miejsca, przez które ucieka ciepło, są na termogramie zaznaczone cieplejszymi kolorami (żółty, pomarańczowy, czerwony), a miejsca o dobrej izolacji – chłodniejszymi (niebieski, fioletowy).
Badanie ujawnia zjawiska niewidoczne gołym okiem i niemożliwe do wykrycia na podstawie dokumentacji budowlanej. Mostki cieplne – czyli miejsca o podwyższonym współczynniku przenikania ciepła U, typowo w strefach nadproży, wieńców, balkonów, połączeń ściana-strop – są na termogramie natychmiast identyfikowalne jako ciepłe linie lub plamy na zimnym tle izolowanej ściany. Przemokła lub zawilgocona izolacja termiczna, która w suchym stanie miała U = 0,25 W/(m²·K), po zawilgoceniu może mieć U = 0,60 W/(m²·K) lub więcej – i to zawilgocenie widać na termogramie jako anomalię cieplną.
Badanie termowizyjne identyfikuje także: nieszczelności instalacji grzewczej w posadzce (ogrzewanie podłogowe), pęknięcia i zarysowania stropów oraz ścian (różna temperatura po obu stronach pęknięcia), wady izolacji rur instalacyjnych w nieogrzewanych przestrzeniach oraz miejsca, gdzie wełna mineralna osiadła lub jest ułożona z przerwami.
Warunki badania – kiedy termowizja działa, a kiedy nie
Skuteczność badania termowizyjnego zależy od różnicy temperatur między wnętrzem a otoczeniem. Norma PN-EN 13187:2001 zaleca, aby różnica ta wynosiła co najmniej 10 K przez co najmniej 12 godzin przed badaniem. W praktyce polskich warunków klimatycznych oznacza to, że termowizja zewnętrzna jest skuteczna od późnej jesieni do wczesnej wiosny – gdy temperatura zewnętrzna spada poniżej +10°C. Lato i ciepła jesień są niewłaściwym okresem dla badań zewnętrznych, choć badania wewnętrzne (od strony wnętrza budynku) mogą być przeprowadzane przez cały rok pod warunkiem ogrzewania pomieszczeń.
Inne warunki wpływające na jakość termogramów to: bezpośrednie nasłonecznienie elewacji przed badaniem (nagrzana słońcem ściana pokazuje fałszywy rozkład temperatur przez kilka godzin po zachodzie słońca), deszcz i wysoka wilgotność (mokra powierzchnia chłodzi się równomiernie, maskując anomalie) oraz wiatr powyżej 5 m/s (wychłodzenie elewacji zaciera różnice temperatury). Badanie należy zaplanować na pochmurny, mroźny dzień bez opadów, minimum kilka godzin po zachodzie słońca.
Czym jest Blower Door Test i co mierzy
Test szczelności powietrznej (Blower Door Test, ang. pressurization test) polega na zainstalowaniu w otworze drzwiowym specjalnego wentylatorowego urządzenia pomiarowego (tzw. drzwi dmuchawkowych), które wytwarza w budynku nadciśnienie lub podciśnienie o wartości 50 Pa względem ciśnienia zewnętrznego. Przy tej różnicy ciśnień mierzy się przepływ powietrza niezbędny do utrzymania 50 Pa – i na tej podstawie oblicza się wskaźnik szczelności n50, wyrażony w [1/h], czyli krotności wymiany powietrza na godzinę przez nieszczelności przegrody.
Norma PN-EN ISO 9972:2015 określa metodykę pomiaru. Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych (WT 2021) nakłada wymagania n50 ≤ 3,0 h⁻¹ dla budynków z wentylacją mechaniczną i ≤ 5,0 h⁻¹ dla budynków z wentylacją grawitacyjną. Budynki pasywne i niskoenergetyczne muszą osiągać n50 ≤ 0,6 h⁻¹.
Typowe wyniki dla starszych budynków jednorodzinnych z lat 80.–90. XX w. wynoszą n50 = 8–15 h⁻¹, a w skrajnych przypadkach nawet 20 h⁻¹. Oznacza to, że w typowych warunkach zimowych (różnica ciśnień 4–5 Pa zamiast 50 Pa) powietrze wymienia się przez nieszczelności od 1 do 3 razy na godzinę – co odpowiada od 30% do 70% całkowitego zapotrzebowania budynku na ciepło przeznaczonego wyłącznie na ogrzewanie nieszczelności.
Jak Blower Door Test lokalizuje nieszczelności
Sam wynik n50 informuje o skali problemu, ale nie wskazuje, gdzie się nieszczelności znajdują. Do ich lokalizacji stosuje się dwie metody uzupełniające.
Pierwsza to termowizja w połączeniu z Blower Door Testem: przy wytworzonej różnicy ciśnień zimne powietrze wnika przez nieszczelności do ciepłego wnętrza i jest widoczne na termogramie jako zimne plamy lub strugi przy ościeżnicach, wokół gniazdek elektrycznych, przy przejściach instalacyjnych i na połączeniach stropu ze ścianą. Kombinacja obu badań jednocześnie jest metodą rekomendowaną normą PN-EN 13829 i jest stosowana przy certyfikacji budynków pasywnych.
Druga metoda to detekcja dymu (generatory dymu lub świece dymne) – przy wytworzonym podciśnieniu lokalizuje się miejsca, gdzie dym jest „wciągany” z zewnątrz przez nieszczelności. Metoda tańsza i mniej precyzyjna niż termowizja, ale skuteczna do lokalizacji największych nieszczelności.
Kiedy warto zlecić oba badania – a kiedy wystarczy jedno
Badanie termowizyjne i Blower Door Test odpowiadają na dwa różne pytania: termowizja pokazuje, gdzie i jak silne są straty ciepła przez przewodzenie (izolacja, mostki), a test szczelności – jak duże są straty przez infiltrację powietrza (nieszczelności). Oba zjawiska razem decydują o zapotrzebowaniu budynku na energię.
Dla budynków, w których planowana jest kompleksowa termomodernizacja z wnioskiem o premię BGK lub dotację z programu „Czyste Powietrze Plus”, wykonanie obu badań przed audytem znacząco podnosi precyzję obliczeń EP i wiarygodność audytu w oczach ITB. Koszt obu badań to zazwyczaj 800–1 800 zł, co stanowi niewielki ułamek wartości planowanej inwestycji, a może przesądzić o różnicy między audytem przyjętym bez zastrzeżeń a audytem odesłanym do poprawki.
Samo badanie termowizyjne (bez Blower Door) jest wystarczające w sytuacjach, gdy: diagnozujemy konkretne zawilgocenie lub pęknięcie, oceniamy skuteczność już wykonanego docieplenia (badanie po zakończeniu prac), identyfikujemy straty w instalacji ogrzewania podłogowego lub lokalizujemy mostki cieplne w nowym budynku przed odbiorem końcowym.
Sam Blower Door Test (bez termowizji) jest wystarczający przy odbiorze nowych budynków niskoenergetycznych i pasywnych, gdzie weryfikuje się spełnienie wymagań WT 2021 lub certyfikacji Passivhaus, oraz przy odbiorze prac dociepleniowych i uszczelnienia stolarki okienno-drzwiowej.
Przed zleceniem wymiany okien w domu warto wykonać Blower Door Test w stanie istniejącym – uzyskamy wówczas pewność, że po wymianie stolarki n50 faktycznie spadnie, a nie okaże się, że głównym źródłem nieszczelności były przejścia instalacyjne lub złącza ściana-strop, których wymiana okien nie rozwiąże.
Jak wyniki badań wpływają na audyt energetyczny
Audytor, który dysponuje termogramami i wynikiem Blower Door, może wykonać obliczenia EP z dokładnością niedostępną przy opracowaniu „zza biurka”. W obliczeniach sezonowego zapotrzebowania na energię użytkową (EU) zgodnie z normą PN-EN ISO 13790 uwzględnia się zarówno liniowe mostki cieplne (współczynnik Ψ, wyrażony w W/(m·K)) zidentyfikowane na termogramach, jak i rzeczywistą wymianę powietrza przez infiltrację (obliczaną z n50 wg metody LBL lub Sherman-Grimsrud). Pominięcie któregokolwiek z tych składników może zaniżyć obliczone zapotrzebowanie na energię o 20–40%, co z kolei prowadzi do zbyt optymistycznego SPBT dla wariantów modernizacji i – w przypadku audytu termomodernizacyjnego – do odrzucenia dokumentu przez ITB z powodu niespójności między obliczeniami a rzeczywistymi rachunkami za energię.
Warto też pamiętać o korelacji danych audytu z deklaracją CEEB – rzeczywisty pomiar zużycia energii wynikający z badań diagnostycznych pozwala uzgodnić dane audytu z informacjami zarejestrowanymi w Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków, co jest warunkiem sprawnej obsługi wniosku o dofinansowanie.
Certyfikacja i standard pasywny – gdzie badania są obowiązkowe
Dla budynków ubiegających się o certyfikację Passivhaus (standard Instytutu Budownictwa Pasywnego w Darmstadt) Blower Door Test z wynikiem n50 ≤ 0,6 h⁻¹ jest bezwzględnym wymogiem certyfikacji – brak pomiaru wyklucza budynek z certyfikacji niezależnie od wyników obliczeń. Dla budynków kategorii NF15 i NF40 (Niemal Zero Energetyczny), certyfikowanych przez Polski Instytut Budownictwa Pasywnego, wymagania szczelności są odpowiednio mniej rygorystyczne, ale pomiar jest zawsze wymagany do wystawienia certyfikatu.
Dla inwestorów zainteresowanych wyższą klasą energetyczną nieruchomości badanie termowizyjne i Blower Door Test po zakończeniu budowy są narzędziami do obiektywnej weryfikacji jakości wykonania – niezależnie od zapewnień wykonawcy. Odpowiedzialny nadzór inwestorski powinien przewidywać wykonanie obu badań przed odbiorem końcowym budynku jako element protokołu odbioru.
Linki wewnętrzne
- Audyt energetyczny – kompendium wiedzy (rodzaje, tabela, słowniczek)
- Audyt energetyczny budynku mieszkalnego – termomodernizacja i dofinansowanie
- Termomodernizacja etapowa – jak podzielić prace na 5 lat
- Wymiana okien w domu – jak się do tego przygotować
- Na czym polega nadzór inwestorski
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy badanie termowizyjne jest wymagane do audytu energetycznego?
Rozporządzenie z 2009 r. w sprawie zakresu audytu energetycznego nie nakłada obowiązku dołączenia termogramów do dokumentu. Badanie termowizyjne jest fakultatywne, ale w przypadku budynków wzniesionych bez nadzoru budowlanego lub ze znaczącymi rozbieżnościami między projektem a wykonaniem jest silnie rekomendowane. ITB przy weryfikacji audytu może zażądać uzupełnienia w postaci badań diagnostycznych, jeśli wartości obliczonego EP znacząco odbiegają od rzeczywistego zużycia energii udokumentowanego rachunkami.
Ile kosztuje Blower Door Test?
Koszt standardowego Blower Door Testu dla domu jednorodzinnego (do ok. 300 m² powierzchni użytkowej) wynosi zazwyczaj od 600 do 1 200 zł netto, w zależności od lokalizacji i firmy wykonującej pomiar. Badanie termowizyjne zewnętrzne elewacji domu jednorodzinnego to koszt zbliżony: 500–1 000 zł netto. Wykonanie obu badań jednocześnie przez tę samą firmę jest zazwyczaj tańsze niż zlecanie ich osobno i zapewnia pełną spójność dokumentacji diagnostycznej.
Czy badanie termowizyjne można wykonać latem?
Badanie elewacji zewnętrznych latem jest praktycznie bezużyteczne – przy temperaturach zewnętrznych powyżej +15°C różnica temperatur między wnętrzem a zewnętrzem jest zbyt mała, aby ujawnić anomalie termiczne w przegrodach. Badania wewnętrzne (od strony wnętrza) można przeprowadzać przez cały rok pod warunkiem sztucznego schłodzenia lub ogrzania budynku do uzyskania wymaganej różnicy 10 K. W praktyce badania wewnętrzne latem są stosowane głównie do lokalizacji awarii ogrzewania podłogowego lub oceny instalacji chłodniczych.